Žórłowy tekst za Geografiska šěrokosć sej wobhladać

[[Dataja:Latitude (PSF).png|miniatur|Šěrokostniki]]
[[Dataja:Grosskreis.svg|thumb|Napohlad kule.<br /><small>Ekwator (módry) dźěli kulu do dweju połojcow a křižuje [[Dołhostnik|dołhostniki]] (žołte) pod 90°. Wšě přećehnjene linije tutoho wobraza su [[Wulki kruh|wulke kruhi]]. Smužkowane linije su [[Šěrokostnik|šěrokostniki]].</small>]]
[[Dataja:50 Breitengrad.jpg|miniatur|50.&nbsp;šěrokostnik w 
[[Mainz|Mainzskim]] nutřkownym měsće]]

'''Geografiska šěrokosć''' (prjedy ''stopjeń šěrokosće''), [[Phi|φ]] abo B (łaćonsce ''latitudo'', jendźelsce ''latitude'', mjezynarodnje skrótšena přez ''lat.'' abo ''LAT'') je sewjerna abo južna 
[[Wotstawk|zdalenosć]] [[Dypk (geometrija)|dypka]] [[Zemski powjerch|zemskeho powjercha]] wot [[Ekwator|ekwatora]], podata w [[Kutowa měra|kutowej měrje]], tuž w [[Stopjeń|stopnju]]. Šěrokosć móže hódnoty wot 0° (na ekwatorje) hač ±90° (na čopomaj) nabyć. Město [[Pozitiwne a negatiwne ličby|předznamješka]] (tradicionelnje +[[Sewjer|sewjer]], −[[Juh|juh]]) je tež ''N'' resp. ''S'' dowoleny.

Kut, kotryž so za geografisku šěrokosć wužiwa, njeměri so w zemskim srjedźišću, ale wotpowěduje kutej mjez (idealizowanym) [[Lotowy směr|lotowym směrom]] a ekwatorowej runinu zemje.
* Městna ze samsnej šěrokosću leža na jednym [[Šěrokostnik|šěrokostniku]], tež ''šěrokostny paralel'' abo ''paralelny kruh'' mjenowany.
* Za identifikaciju dypka na zemskim powjerchu – za postajenje jeho [[Geografiske koordinaty|geografiskeho połoženja]] – je přidatnje k šěrokosći podawanje jeho [[Geografiska dołhosć|geografiskeje dołhosće]] (prjedy ''stopjeń dołhosće'') trěbne. Definicija geografiskeje šěrokosće dźe na [[Klawdius Ptolemeus|Klawdiusa 
Ptolemeusa]] wróćo.

== Poddźělenje ==
Geografiska šěrokosć podawa so [[Seksagezimalny system|seksagezimalnje]] w [[Stopjeń (kut)|stopnjach]], [[Łukowa mjeńšina|mjeńšinach]] a [[Łukowa sekunda|sekundach]], při čimž jedna mjeńšina 60&nbsp;sekundam a jedyn stopjeń 60&nbsp;mjeńšinam wotpowěduje (kaž w časowych podaćach). Při [[Decimalny system|decimalnych]] stopnjach, mjeńšinach a sekundach so městna za komu podawaja.

Su rozdźělne metody zwobraznjenja, na&nbsp;př.:
# Stopnje, mjeńšiny, sekundy: 66° 43′ 12″
# Stopnje, mjeńšiny, decimalne sekundy: 66° 43′ 12,0″
# Stopnje, decimalne mjeńšiny: 66° 43,20′
# Decimalne stopnje: 66,7200°

[[Łukowa mjeńšina]] wotpowěduje podłu ekwatora a podłu [[Meridian (geografija)|meridianow]] čarje jedneje [[Mórska mila|mórskeje mile]] resp. 1.852 metrow, mjeztym zo čara łukoweje mjeńšiny na šěrokostnikach 
''φ'' (na sewjer abo na juh wot ekwatora) je wo faktor [[Sinus a kosinus|cos]] ''φ'' mjeńša. Wotstawk mjez šěrokostnikami wšak je přeco wok. 111 km. Ale wotstawk na čopomaj (111,694&nbsp;km/°) je přez wopłonjenje zemje snadnje wjetši hač na ekwatorje (110,574&nbsp;km/°), dokelž [[Křiwizna|křiwizna]] na tutym puću wo wok. 1 % přiběra.

Faluje-li podaće °N abo °S, da steja pozitiwne hódnoty za sewjernu šěrokosć a negatiwne za južnu šěrokosć.

Při podawanju [[Geografiske koordinaty|městnych koordinatow]] dyrbi so šěrokosć přeco jako prěnja podać, potom hakle dołhosć: ''„B před L, kaž w alfabeće“''. Swoju přičinu ma tuta konwencija w stawiznach: šěrokosć da so hižo lětstotki do dołhosće dosć eksaktnje postajić.

;Koordinatowe přikłady

* [[Mnichow]] (Marienplatz): 48° 8′ 13,94″ sewjerneje šěrokosće, 11° 34′ 31,98″ wuchodneje dołhosće
* [[Santa Cruz County (Kaliforniska)|Santa Cruz County]] [[Kaliforniska|(Kaliforniska)]]: wok. 37° sewjerneje šěrokosće, 122° zapadneje dołhosće

== Zwěsćenje geografiskeje šěrokosće ==
Šěrokosć da so cyle jednorje z najwyšeho [[Słónčny staw|słónčneho stawa]] ''(připołdniša šěrokosć)'' abo z wysokosće [[Kulminacija (astronomija)|kulminowacych]] hwězdow postajić. 

Na sewjernej połkuli zemje podawa wysokosć relatiwnje swětłeho [[Polarna hwězda|polarneje hwězdy]] ''(Polaris)'' nad [[Wobzor|wobzorom]] dosć dokładnje šěrinu: Na [[Ekwator|ekwatorje]] pokazuje so polarna hwězda na wobzoru, na [[sewjerny čop|sewjernym čopje]] steji nimale padorunje na njebju. Woprawdźe je ''Polaris'' nic cyle 1° wot [[Njebjeski čop|njebjeskeho čopa]] zdaleny; zmylk, kotryž přez to nastawa, je [[Zemska rotacija|zemskeje rotacije]] dla dwójce wob dźeń 0°, dwójce wok. 0,75° a da so přez jednore formle abo [[Přerězk|wobličenje přerězka]] pomjeńšić.

Hižo namórnicy pózdnjeho 15. lětstotka zamóžechu šěrokosć za [[Nawigacija|nawigaciju]] wužiwać. Wobličenje geografiskeje ''dołhosće'' wšak je bóle komplikowane było a je sej dokładnu [[Koplowanska nawigacija|koplowansku nawigaciju]] abo měrjenje distancow [[Měsačk|měsačk]]-hwězda wužadowało. Wot kónca [[18. lětstotk|18. lětstotka]] stawa so z dokładnym [[Čas|časom]] chronometrow, wot srjedź [[20. lětstotk|20. lětstotka]] z pomocu wšelakich metodow wužiwajo elektromagnetiskich žołmow terestriskich sćelakow, wot 1990tych lět z [[Global Positioning System|GPS]]-přijimakami satelitow.

== Geodetiska, elipsoidiska, astronomiska a geocentriska šěrokosć ==
* ''Elipsoidiska'' abo ''geodetiska šěrokosć'': wotpowěduje, hdyž so [[Rotaciski elipsoid|rotaciski elipsoid]] jako [[Zemski model|zemski model]] wužiwa, kutej mjez [[Ekwatorowa runina|ekwatorowej runinu]] a elipsoidowej normalu. Tuta wersija geografiskeje šěrokosće wužiwa so w [[Krajměrjenstwo|krajměrjenstwje]] a [[Kartografija|kartografiji]].
* ''[[Astronomiska šěrokosć]]'': woznamjenja w [[Geodezija|geodeziji]] kut mjez woprawdźitym [[Lotowy směr|lotowym směrom]] a [[Ekwatorowa runina|ekwatorowej runinu]]. Diferenca k elipsodiskej šěrokosći je komponenta [[Lotowe wotchilenje|lotoweho wotchilenja]] (druha je diferenca mjez [[Astronomiska dołhosć|astronomiskej dołhosću]] a [[Elipsoidiska dołhosć|elipsoidiskej dołhosću]]).
* ''[[Geocentriska šěrokosć]]'': je směr k zemskemu srjedźišću. Lotowy směr a elipsoidowa normala njeběžitej – nimo na [[Ekwator|ekwatorje]] a na [[Čop (geografija)|čopomaj]] – přez [[Zemske srjedźišćo|zemske srjedźišćo]]. Geocentriska šěrokosć rozeznawa so wot ''geografiskeje'' šěrokosće wo hač k 0,2°.

Při perfektnym stabilnym (wopłonjenym) rotaciskim elipsoidźe (žane hory resp. doły, konstantna hustosć) by elipsoidiska šěrokosć astronomiskej šěrokosći wotpowědowała. Nimo toho by geocentriska šěrokosć za kóžde 
městno po ličbje najbliže ekwatora (t.r. najmjeńša hódnota) była.

== Wliw na klimu ==
Dokelž přerězne [[Słónčne dopromjenjenje|słónčne dopromjenjenje]] na dypk zemskeho powjercha wot jeho geografiskeje šěrokosće wotwisuje, postaja tuta bytostnje lokalnu [[Klima|klimu]] a móže definiciji (geografiskich) [[Klimowa cona|klimowych conow]] słužić: [[Tropy]] leža mjez [[Wobrotnik|wobrotnikomaj]] (23° 26′) a [[Polarske kónčiny|polarske kónčiny]] wyše [[Polarny kruh|polarneju kruhow]] (66° 34′), mjez nimi [[Subtropy|subtropy]] a [[Měrne pasmo|měrne pasma]].

Klima tež wot dalšich faktorow wotwisuje; tak su na&nbsp;př. [[Europa|europske]] městna [[Sewjeroatlantiski prud|sewjeroatlantiskeho pruda]] dla zwjetša jasnje ćopliše hač [[Azija|aziske]] a [[Sewjerna Amerika|sewjeroameriske]] městna jenakeje geografiskeje šěrokosće.

Geografiska šěrokosć ma wosebje wliw na [[Wětřik|wětřikowe]] wuměnjenja. W prjedawšich časach, hdyž so [[Łódź|łódźe]] hišće najčasćišo płachćachu, běchu te za [[Łódźnistwo|łódźnistwo]] jara wažne. Z toho časa su so hišće pomjenowanja kaž [[Kalmy|kalmy]] abo [[Roaring Forties]] wobchowali, kotrež wětrikowe wuměnjenja 
wotpowědowacym šěrokosćam přirjaduja.

== Stopjeń šěrokosće ==
[[Dataja:48Grad2010.jpg|miniatur|48. šěrokostnik jako dłóžbowy mozaik, Freiburg/Br., 2010]]

Wuraz '''stopjeń šěrokosće''' wužiwa so w rozdźělnym woznamje. Z jedneje strony je z tym geografiska šěrokosć sama měnjena a z druheje strony šěrokostnik, na kotrymž wšě městna jenakeje geografiskeje šěrokosće leža; specielnje su druhdy jenož tajke šěrokostniki měnjene, kotrychž geografiska šěrokosć w stopnjach je cyłoličbna.

Přibližne wobličenje dołhosće šěrokostnika, potajkim jeho wobjima, budź z přikładom 48. šěrokostnika, kotryž [[Freiburg im Breisgau]] prěkuje, wotwodźene: Po zjednorjenym měnjenju, zemja by kula była, nic k čopomaj wopłonjena, a zemski radius by 6.400 km był, je radius šěrokostnika, jeho wotstawk k zemskej wósce (ta jako linija wot jednoho čopa přez srjedźizny zemje k druhemu čopej), za 48 stopnjow 
:<math>r = 6\,400\ km \cdot \cos 48^\circ </math>
tuž něhdźe 4.280 km. Wobjim tutoho kruha abo „dołhosć 48. šěrokostnika“ je 
:<math>U = 2 \cdot \pi \cdot r </math>
tuž něhdźe 27.000 km.

== Hlej tež ==
* [[Geografiska dołhosć]]
* [[Meridian (geografija)|Meridian]]

== Eksterne wotkazy ==
{{Commonscat|Latitudes}}
* [http://www.explorermagazin.de/gps/gpsbas1.jpg Abbildung zur geographischen Länge und Breite]
* [http://www.fwiegleb.de/geodat.htm Geographische Längen- und Breitengrade deutscher Städte und Gemeinden (ca. 6.000)]
* [http://www.ottmarlabonde.de/L1/BreitengradeApplet.html Java-Applet zur Darstellung von geographischer und geozentrischer Breite]
* [http://www.gpso.de/maps/ Umrechner verschiedener Koordinatensysteme m. visueller Kontrolle]


[[Kategorija:Matematiska geografija]]