Žórłowy tekst za Cycawkowe rostliny sej wobhladać

{{Infokašćik rostlina
|mjeno=Cycawkowe rostliny
|wobraz=Thymian.jpg
|wopis wobraza=[[Babyduška]] (''Thymus'')
|wulkosć=250px
|klasa0=[[Eudikotyledony]]<br />[[Jadrowe eudikotyledony]]
|podklasa0=[[Asteridy]]<br />[[Euasteridy I]]
|porjad=(Lamiales)
|swójba=[[Cycawkowe rostliny]] 
|wědomostne mjeno=Lamiaceae
|slědźer=[[Carl von Linné|L.]]
|lěto=
|podskupiny=Podswójby
|podskupiny2=<ul>
* [[Lamioideae]]
* [[Nepetoideae]]
* [[Ajugoideae]]
* [[Scutellarioideae]]
* [[Symphorematoideae]]
* [[Viticoideae]]
* [[Prostantheroideae]]
</ul>
}}

'''Cycawkowe rostliny''' (''Lamiaceae'' abo ''Labiatae''<!--campanulaceae-->) su swójba symjencowych rostlinow. Druhej serbske mjenje stej '''hubičkate kwěty'''<ref>{{boehmak|titul=Lippenblütler}}</ref> a '''hubkowcy'''<ref>{{kral2003|strona=122}}</ref>.

== Wopis ==
[[Dataja:Lamium_flowerdiagram.png|thumb|left|110px|Kćeni diagram]]
Móže so čłony tuteje rostlinskeje swójba často na podkładźe  charakteristiskich "hubičkatych kwětow" spóznawać. Wone so wuzběhuja přez "hornja huba" (často so wróćo tworjena) a "delnja huba" kćenja; zwjetša su wot 5 [[kćenjowe łopješko|kćenjowych łopješkow]] dwě k hornjej hubje a tři k delnjej hubje zarostowane. Podobne typy kćenja  tež wustupuja w druhich swójbach porjada <!--Lippenblütlerartigen --> (Lamiales). Runje tak njeje na hubičkatych kwětach wobmjezowany štyrihranity [[stołpik]].

[[Kćenjowa formula]]: <br /> 
<math>\downarrow \; K_{(5)} \; [C_{(5)} \; A_{4-2}] \; G_{\underline{(|2)}}</math>    <br />   | = rozdźělenje přez dodatne  dźělenske sćěny.

Najčasćišo lisćowe łopjena su napřećostejne. Dwusplažne kćenja su [[zygomorfowe]] a najčasćišo pjećličbne. Jenož eksistuje jed [[stamen|stamenski kružk]]. [[Płódnik]] je hornje stejacy.

Za čas zrałosće so wuwiwaja štyri tak mjenowane ''Klausen'' (płody).

== Wužiwanje ==
Wjele rostlinskich družinow tuteje swójby  so wuzběhuja přez [[eteriski wolij|aromatiske wolije]], dla kotrychž wone bu často kaž [[korjeninska rostlina|korjeninske rostliny]] wužiwane. Wjace hač 60 rodow tuteje swójby so sadźeja jenož w měrnych regionach a wjele družinow - na při. [[mjetlički]] (''Mentha''), [[bazlik]] (''Ocimum basilicum''), [[lěwanćik]] (''Lavandula'') abo [[želbija]] (''Salvia'') - bu přemysłownje plahowane. Dwě Pogostemon-družinje z južneje Azije, (Indiski Patschuli a Jawaniski Patschuli), dawataj Patschuli-wolij, kotryž je hódnotny zakładna maćizna za ćežke parfimy. Někotre družinow hubičkatych kwětow maja porno tomu skerje regionalnu wažnosć. Gliedkräuter (Sideritis) słuža we wuchodnym [[srjedźne morjo|srjedźomórskim regionje]] jako čajowe zelo. W [[Iran]]je so korjeni [[joghurt]] ze ''[[Ziziphora]]'' a w [[Indiska|Indiskej]] a juhowuchodnej Aziji słuža boblije wot ''[[Coleus rotundifolius]]'' jako narunanje za běrny.

<gallery>
Dataja:Bela_cycawka.jpg|Běła cycawka
Dataja:Thymus vulgaris0.jpg|Thymus vulgaris
Dataja:Ocimum_basilicum1.jpg|bazlik
</gallery>

== Systematika ==
[[Takson#Synonymy|Synonymy]] za [[Lamiaceae]] Martinov a Labiatae Juss., nom. cons. su: ''Aegiphilaceae'' Raf., Chloanthaceae Hutch., Dicrastylidaceae J.Drumm. ex Harv., nom. nud., Menthaceae Burnett, Nepetaceae Bercht. & J.Presl, Salazariaceae F.A.Barkley, Scutellariaceae Döll, Symphoremataceae Wight, Viticaceae Juss.. <ref name="GRIN"> [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?619 Eintrag bei GRIN.] </ref>

Swójba je rozčłonkowana do sydom podswójbow. <!--Hier sind die Unterfamilien mit einer Auswahl an Gattungen und Arten:-->

=== Podswójba '''Lamioideae''' ===

Z 63 rodami a 1210 družinami

* ''[[Achyrospermum]]'' Blume
* ''[[Acrotome]]'' Benth. ex Endl. 
* ''[[Ajugoides]]'' Makino 
* ''[[Alajja]]'' Ikonn. 
* ''[[Anisomeles]]'' R.Br.  
* [[měrnica]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=255}}</ref><ref>{{boehmak|titul= Schwarznessel}}</ref> (''Ballota''): z wokoło 35 družinami
** [[čorna měrnica]] (''Ballota nigra'')
* ''[[Bostrychanthera]]'' Benth. 
* ''[[Brazoria (rostliny)|Brazoria]]'' Engelm. ex A.Gray 
* ''[[Chaiturus]]'' Willd. 
* ''[[Chamaesphacos]]'' Schrenk 
* ''[[Chelonopsis]]'' Miq.
* ''[[Colebrookea]]'' Sm.
* ''[[Colquhounia]]'' Wall.
* ''[[Comanthosphace]]'' S.Moore
* ''[[Craniotome]]'' Rchb. 
* ''Eremostachys'': z wokoło 50 - 60 družinami
* ''[[Eriophyton]]'' Benth. 
* [[zabrij]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=624}}</ref> (''Galeopsis''): z wokoło 10 družinami
** [[kałaty zabrij]] (''Galeopsis tetrahit'')
** [[lěsny zabrij]]  (''Galeopsis Galeopsis bifida'')
** [[mjechki zabrij]]  (''Galeopsis pubescens'')
** [[pěskowy zabrij]]  (''Galeopsis ochroleuca'')
** [[pyšny zabrij]]  (''Galeopsis speciosa'')
** [[rólny zabrij]]  (''Galeopsis ladanum'')
** [[sywny zabrij]]  (''Galeopsis segetum'')
** [[wuski zabrij]]  (''Galeopsis angustifolia'')
* ''[[Gomphostemma]]'' Wall. ex Benth.  
* ''[[Haplostachys]]'' Hillebr.: z wokoło 5 družinami  
* ''[[Hypogomphia]]'' Bunge
* ''[[Isoleucas]]'' O.Schwartz 
* ''[[Lagochilus]]'' Bunge ex Benth.  
* ''[[Lagopsis]]'' (Bunge ex Benth.) Bunge 
* ''[[Lamiophlomis]]'' Kudô 
* [[cycawka]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=63}}</ref><ref>{{boehmak|titul Taubnessel}}</ref> (''Lamium''): z wokoło 40 družinami
** [[běła cycawka]] (''Lamium album'')
** [[čerwjena cycawka]] (''Lamium purpureum'')
** [[mała cycawka]] (''Lamium amplexicaule'')
** [[płótna cycawka]] (''Lamium maculatum'')
** [[srěnja cycawka]] (''Lamium mollucellifolium'')
** [[wutřihana cycawka]] (''Lamium incisum'')
** [[žołta cycawka]] abo [[złota cycawka]] (''Lamium galeobdolon'')
* ''Leonotis'': z wokoło 30 družinami
* ''Leonurus'': z třomi družinami
* ''Leucas'': z wokoło 100 družinami
* ''[[Leucosceptrum]]'' Sm.  
* ''[[Leucophae]]'' Webb & Berthel. 
* ''[[Macbridea]]'' Elliott  
* ''Marrubium'': z wokoło 40 družinami
* ''[[Melittis]]'' L. 
* ''[[Metastachydium]]'' Airy Shaw ex C.Y.Wu & H.W.Li 
* ''[[Microtoena]]'' Prain 
* ''[[Moluccella]]'' L. 
* ''[[Notochaete]]'' Benth. 
* ''[[Otostegia]]'' Benth.  
* ''[[Panzerina]]'' Soják   
* ''[[Paralamium]]'' Dunn 
* ''[[Paraphlomis]]'' Prain  
* ''[[Phlomidoschema]]'' (Benth.) Vved. 
* ''Phlomis'': z wokoło 100 družinami
* ''[[Phyllostegia]]'' Benth.: z wokoło 32 družinami
* ''[[Physostegia]]'' Benth. 
** [[:de:Gelenkblume]] (''Physostegia virginiana'')
* ''Pogostemon'': z wokoło 60 družinami
* ''[[Prasium]]'' L.
** [[:de:Großer Klippenziest]] (''Prasium majus'')
* ''[[Pseuderemostachys]]'' Popov  
* ''[[Pseudomarrubium]]'' Popov 
* ''[[Rostrinucula]]'' Kudô
* ''[[Roylea]]'' Wall. ex Benth. 
* ''Sideritis'': z wokoło 140 družinami
* ''[[Stachyopsis]]'' Popov & Vved. 
* [[Přeslička]]<ref>{{prawopisny2005|strona=390}}</ref><ref>{{boehmak|titul=Ziest}}</ref>  (''Stachys''): z wokoło 300 družinami, nětko wobsahuje družiny něhdyšeho roda [[bukwica]] (''Betonica'')
** [[wšědna bukwica]] (''Stachys officinalis'', prjedy ''Betonica officinalis'')
* ''Stenogyne'': z wokoło 20 družinami
* ''[[Sulaimania]]'' Hedge & Rech. f.  
* ''[[Suzukia]]'' Kudô 
* ''Synandra'' Nutt.: z jeničkej družinu: 
** ''[[Synandra hispidula]]'' (Michx.) Baill.
* ''[[Thuspeinanta]]'' T.Durand 
* ''[[Warnockia]]'' M.W.Turner 
* ''[[Wiedemannia]]'' Fisch. & C.A.Mey.

=== Podswójba '''Nepetoideae''' ===

Ze 105 rodami a 3675 družinami. Tu je jenož wuběrk. Hlej [[Nepetoideae]]:
* [[Płónčik]]<ref>{{prawopisny2005|strona=335}}</ref><ref>{{boehmak|titul=Quendel}}</ref> (''Acinos''): wokoło z 10 družinami
* ''Calamintha'': z wokoło 6 - 10 družinami
* [[Čisćica]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=69}}</ref> ''Clinopodium'': z wokoło 20 družinami 
** [[Wšědna čisćica]] (''Clinopodium vulgaris'') 
* ''Coleus'': z wokoło 90 - 150 družinami 
* ''Dracocephalum'': z wokoło 70 družinami 
* ''Glechoma'': z wokoło 8 - 12 družinami
* ''Hyptis'': z wokoło 350 - 400 družinami
* ''Hyssopus'': z wokoło 15 družinami
** [[Jězop]]<ref>{{boehmak|titul=Ysop}}</ref> (''H. officinalis'')
* ''Isodon'': z wokoło 100 družinami
* [[Lawendel]]<ref>{{boehmak|titul=Lavendel}}</ref> (''Lavandula''), tež '''lěwanćik''': z wokoło 25 družinami
* [[Dabrečk]]<ref>{{prawopisny2005|strona=77}}</ref><ref>{{boehmak|titul= Wolfstrapp}}</ref> (''Lycopus''): z wokoło 10 bis 30 družinami
* [[Melisa]]<ref name="melissa">{{boehmak|titul=Melisse}}</ref> (''Melissa''): ze štyrjomi družinami
** [[Mjedonka]]<ref name="melissa"/> (''M. officinalis'')
* [[Mjatwički]]<ref>{{prawopisny2005|stronje=262 a 260}}</ref><ref>{{boehmak|titul= Minze}}</ref>  (''Mentha''): z wokoło 30 družinami
* ''Micromeria'': z wokoło 70 družinami
* ''Monarda''
* [[Kocornik]]<ref>{{prawopisny2005|strona=198}}</ref><ref>{{boehmak|titul=Katzenminze}}</ref> (''Nepeta''): z wokoło 250 družinami
* [[Bazlik (ród)|Bazlik]]<ref>{{boehmak|titul= Basilikum}}</ref> (''Ocimum''), tež '''bazilik'''<ref>{{Prawopisny2005|strona=38}}</ref>: z wokoło 60 družinami
** [[Bazlik]] (''Ocimum basilicum'')
* [[Tosta (ród)|Tosta]] (''Origanum''): z wokoło 15 - 20 družinami, přikłady:
** [[Tosta]]<ref>{{prawopisny2005|strona=520}}</ref><ref>{{boehmak|titul=Dost}}</ref> (''O. vulgare'')
** [[Majron]] (''O. majorana'')
** [[Majron]] (''O. hortensis'')
* [[Jězončik]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=180}}</ref><ref>{{boehmak|titul= Braunelle}}</ref> (''Prunella''): ze 7 družinami
* ''Rosmarinus''
** [[Rósmarja]]<ref name="rosmarin">{{prawopisny2005|strona=426}}</ref><ref name="rosmarin2">{{boehmak|titul=Rosmarin}}</ref> (''Rosmarinus officinalis''), tež '''rosmarin'''<ref name="rosmarin"/><ref name="rosmarin2"/>.
* [[Želbija]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=672}}</ref><ref>{{boehmak|titul= Salbei}}</ref> (''Salvia''): z wokoło 900 - 1100 družinami
* [[Popricy]]<ref>{{prawopisny2005|strona=356}}</ref><ref>{{boehmak|titul=Bohnenkraut}}</ref> (''Satureja''): z wokoło 30 družinami
* ''Solenostemon''
** ''Solenostemon scutellarioides''
* [[Babyduška]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=33}}</ref><ref>{{boehmak|titul= Feldkümmel}}</ref><ref name="boehmak2">{{boehmak|titul= Thymian}}</ref> (''Thymus''): z wokoło 300 družinami
** [[Madźarska babyduška]] (''Thymus pannonica'')
** [[Pěskowa babyduška]] (''Thymus serpyllum'')
** [[Prawa babyduška]] (''Thymus vulgaris'')
** [[Wšědna babyduška]] (''Thymus pulegioides'')
* ''Ziziphora'': z wokoło 25 - 30 družinami

=== Podswójba '''[[Ajugoideae]]''' ===

Ze 24 rodami a 1115 družinami

* ''Aegiphila'': wokoło ze 120 družinami
* [[zběhowc]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=648}}</ref><ref>{{boehmak|titul= Günsel}}</ref> (''Ajuga''): ze 40 do 50 družinami
** [[japanski zběhowc]] (''Ajuga japonica'')
** [[jehłancojty zběhowc]] (''Ajuga pyramidalis'')
** [[kosmaty zběhowc]] (''Ajuga genevensis'')
** [[łažawy zběhowc]] (''Ajuga reptans'')
** [[ležacy zběhowc]] (''Ajuga decumbens'')
** [[žołty zběhowc]] (''Ajuga chamaepitys'')
* ''Clerodendrum'': wokoło ze 400 do 500 družinami
* ''Rotheca'': wokoło z 50 do 60 družinami
* [[dubčica]]<ref>{{Prawopisny2005|strona=104}}</ref><ref>{{boehmak|titul= Gamander}}</ref>  (''Teucrium''): wokoło z 250 družinami

=== Podswójba  '''[[Scutellarioideae]]''' ===

Z pjeć rodami a 380 družinami

* ''Scutellaria'': wokoło z 360 družinami

=== Podswójba '''[[Prostantheroideae]]''' ===

Ze 16 rodami a 317 družinami

* ''Hemigenia'': wokoło z 50 družinami
* ''Pityrodia'': wokoło z 45 družinami
* ''Prostanthera'': wokoło ze 100 družinami

=== Podswójba '''[[Symphorematoideae]]''' ===

Z 3 rodami a 27 družinami

* ''Symphorema''

=== Podswójba '''[[Viticoideae]]''' ===

Z 10 rodami a 376 - 526 družinami

* ''Premna'': wokoło z 200 družinami
* ''Vitex'': wokoło z 250 družinami, přikład:
** ''Vitex agnus-castus''.

== Fylogenetiska klasifikacija ==
[[Dataja:Angiospermes_arbre9.png|Fylogenetiska klasifikacija]]
<!--štó móže wobraz ze serbskimi tekstami zhotowić?-->
== Nóžki ==
{{referency|2|schowajomny=haj}}

== Žórła ==

* [[Jurij Kral|Kral, Jurij]]: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin (1927)
* [[Filip Rězak|Rězak, Filip]]: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
* Völkel, Pawoł: Hornjoserbsko-němski słownik, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin (1981)

== Wotkazy ==
{{projekty|commonscat=Lamiaceae|wikispecies=Lamiaceae}}
* [http://www.pharmakobotanik.de/systematik/5_famili/lamiac-1.htm Krótke wopisanje swójby.] {{ref-de}}
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10476 Swójba ''Lamiaceae'' w florje Chinskeje.] {{ref-en}}
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/lamialesweb.htm#Lamiaceae Swójba ''Lamiaceae'' pola APG II.] {{ref-en}}
* [http://www.delta-intkey.com/angio/www/labiatae.htm Swójba ''Lamiaceae'' pola Delta.] {{ref-en}}

[[Kategorija:Cycawkowe rostliny|!Cycawkowe rostliny]]