Žórłowy tekst za Astronomiska šěrokosć sej wobhladać

'''Astronomiska šěrokosć''' – často tež '''„čopowa wysokosć“''' pomjenowana – je [[Wysokostny kut|wysokostny kut]] sewjerneho (resp. južneho) [[Njebjeski čop|njebjeskeho čopa]] na stejnišću wobhladowarja.

Njepoćahuje so direktnje na zemsku kulu resp. [[Zemski elipsoid|zemski elipsoid]], ale na woprawdźity (fyzikaliski) [[Lotowy směr|lotowy směr]] a wotpowěduje [[Deklinacija (astronomija)|deklinaciji]] [[Cenit (směrowe podaće)|cenita]].

== Astronomiske koordinaty a lotowe wotchilenje ==
Při blišim wobhladowanju njesmě so ''astronomiska'' šěrokosć z ''[[Geografiska šěrokosć|geografiskej šěrokosću]]'' runja stajić, hačrunjež so to wot ekspedicijow 15. lětstotka často stawa. Wobě [[Šěrinowy stopjeń|šěrokosći]] rozeznawatej so wo [[Lotowe wotchilenje|lotowe wotchilenje]] – t.&nbsp;r. wo tón mały kut ''&xi;'', wo kotryž ''woprawdźity'' lotowy směr wot ''teoretiskeje'' normale na zemski elipsoid wotchila. We formlach so tutón rozdźěl zwjetša přez formlowe znamjo ''&phi;' '' (resp. ''B' '' ) wuzběhuje, porno ''&phi;'' (resp. ''B'') za geografisku šěrokosć. Jako sćěh lotoweho wotchilenja płaći potajkim za astronomisku šěrokosć a jeje pendant, [[Astronomiska dołhosć|astronomisku dołhosć]]:
:''<math>\varphi' = \varphi + \xi</math>''
:''<math>\lambda' = \lambda + \eta \cos\varphi</math>'' 
Wobě komponenće lotoweho wotchilenja (''&xi;, &eta;'') wuměnjatej so přez [[Masowe rozdźělenje|masowe njeprawidłownosće]] zemskeho ćělesa. Na dypku w [[Mórski niwow|mórskim niwowje]] je ''&xi;'' kutowa diferenca mjez woprawdźitym wobzorom ([[Geoid|geoid]]) a elipsoidiskim wobzorom.

Astronomiska šěrokosć je tuž z jedneje strony ''fyzikaliski'' fakt [[Zemske polo ćežitosće|zemskeho pola ćežitosće]], da so wšak tež z druheje strony ''geometrisce'' – jako [[Kut|kut]] mjez lotowym směrom a  [[Njebjeski ekwator|njebjeskim ekwatorom]] – interpretować. Porno tomu je „geografiska“ šěrokosć fyzikaliska fikcija – tuž kut, kotryž je jenož na idealizowanym zemskim elipsodźe definowany a wot jeho formowych parametrow wotwisuje.

Zo by wjacewoznamowosć zapřijeća „šěrokosć“ wobkedźbowało, rěči so w [[Geodezija|geodeziji]] lěpje wo „elipsoidiskej“ (geodetiskej) šěrokosći hač wo „geografiskej“ šěrokosći. [[Zemske wopłonjenje|Zemskeho wopłonjenja]] dla (wotchilenje idealneje [[Zemska podoba|zemskeje podoby]] wot kuloweje formy) je w geowědach samo třeće zapřijeće šěrokosće, „[[geocentriska šěrokosć]]“.

== Zjeće ==
;Astronomiska šěrokosć &phi;: kut mjez woprawdźitym lotowym směrom a ekwatorowej runinu ([[Njebjeski ekwator|njebjeski ekwator]]). Diferenca k [[Elipsoidiska sěrokosć|elipsoidiskej šěrokosći]] je sewjero-južna komponenta (''&xi;'') [[Lotowe wotchilenje|lotoweho wotchilenja]].
;Elipsoidiska šěrokosć &phi;: Wužiwa so jako zemski model [[Rotaciski elipsoid|rotaciski elipsoid]], tak wotpowěduje kutej mjez [[Ekwatorowa runina|ekwatorowej runinu]] a [[Ortogonalnosć|elipsoidowej normalu]]. Rěka tež ''geodetiska šěrokosć'' a wužiwa so w [[Krajměrjenstwo|krajměrjenstwje]] a [[Kartografija|kartografiji]]. Při [[Postajenje pozicije|postajenjach pozicije]] z [[Global Positioning System|GPS]] dobywaja so tež [[Elipsoidiske koordinaty|elipsoidiske koordinaty]] (šěrokosć a dołhosć). 
;Geocentriska šěrokosć &psi;: směr k [[Zemske srjedźišćo|zemskemu srjedźišću]]. Lotowy směr a elipsoidowa normala njeběžitej – nimo na [[Ekwator|ekwatorje]] a na [[Čop (geografija)|čopomaj]] – přez zemske srjedźišćo. Geocentriska šěrokosć rozeznawa so wot ''geodetiskeje  resp. elipsoidiskeje'' šěrokosće wo hač k 0,2°.

== Měrjenske metody a instrumenty ==
Měrjenje astronomiskeje šěrokosće (pomjenowaneje hromadźe z dołhosću prjedy mylnje jako ''astronomiske [[postajenje pozicije]]'') móže so z wjacorymi metodami [[Astrogeodezija|astrogeodezije]] abo [[Astrometrija|astrometrije]] přewjesć. Při znatych [[Hwězdne městno|koordinatach]] wobkedźbowanych hwězdow su najdokładniše metody (po nałožku 0,3″ hač 0,05″ na wječor):
* Postajenje šěrokosće přez měrjenje [[Cenitowa distanca|cenitowych distancow]]
** při [[Hwězdny přechod|hwězdnym přechodźe]] w [[Meridian (astronomija)|meridianje]] wobkedźbowarja: [[Sterneckowa metoda]] a [[Horrebow-Talcottowa metoda]]
** w [[Prěni wertikal|prěnim wertikalu]] (wužaduje sej tež dokładne [[Časowe měrjenje|časowe měrjenje]], štož jako druhi produkt astronomisku ''dołhosć'' abo [[Hwězdny čas|hwězdny čas]] dodawa)
* Postajenje šěrokosće z [[Horicontalny směr|horicontalnych směrow]]
** w [[Najwjetša digresija|najwjetšej digresiji]] (maksimalny sewjerny wotstawk) hwězdy: [[Embachska metoda]]
** we wertikalu terestriskeho [[Daloki cil|cila]]: [[Döllen]]owa metoda a [[Theodor Niethammer|Niethammer]]owa metoda
** (tute 3 metody su přihódne, hdyž dyrbja so tež astronomiske [[Acimut|acimuty]] resp. dokładna orientacija instrumenta postajić. Hewak měli so horjeka a deleka podate preferować)
* Simultane postajenje šěrokosće a dołhosće: [[Metoda samsneje wysokosće]]
* Fotografije [[Cenit|cenita]] do dweju napřećiwneju směrow:
** z [[Astrograf|astrografom]] a připinjenym [[Horrebow-Niwow|Horrebow-niwowom]]
** z [[Cenitowa kamera|cenitowej kameru]] (fotografisce abo z pomocu [[CCD-sensor]]a).

3 poslednje naspomnjene metody su dźensa (z modernymi instrumentami) najspěšnišo přewjedźomne. Jeli stej ''wobě'' komponenće [[Lotowy směr|lotoweho směra]] (nimo B tež L) požadanej, je metoda jenakich wysokosćow z [[Ni2-astrolab]]om najbóle ekonomiska, a najdokładniša z [[Danjonowa astrolab|Danjonowym astrolabom]].

Přihódne měrjenske instrumenty kutowych metodow su [[Uniwersalny instrument|uniwersalny instrument]] (abo dokładny teodolit z [[Cenitowa prisma|cenitowej prismu]]), transitowy abo [[Pasažowy instrument|pasažowy instrument]]. Najwyša preciznosć je z [[Cenitowy teleskop|cenitowym teleskopom]] docpějomna – wizuelnje něhdźe 0,1″, [[Fotografiski cenitowy teleskop|fotografisce]] abo [[fotoelektrisce]] samo dokładnišo.


[[Kategorija:Astrometrija]]
[[Kategorija:Matematiska geografija]]